Laboratuvar sonucu tartışıldığında konuşma çoğu zaman cihazlara ve yönteme kayar. Oysa itirazların büyük kısmı numuneye yöneliktir: nereden alındı, nasıl saklandı, gerçekten o partiyi temsil ediyor mu.
Temsil sorunu
Bir tankın üstünden alınan numune, tankın tamamını temsil etmeyebilir. Yoğunluk farkı, çökelme ve karışmama ölçümü doğrudan etkiler. Bu yüzden numune tek noktadan değil, tanımlı bir düzene göre alınır.
Numune partiyi temsil etmiyorsa, ölçüm partiyi değil numuneyi ölçmüş olur.
Kaydedilmesi gerekenler
- Alım noktası ve yöntemi: kaç noktadan, hangi derinlikten, hangi sırayla.
- Koşullar: sıcaklık, kap türü, alım ile ölçüm arasındaki süre.
- Kimlik: numunenin hangi partiye ait olduğu — etiket değil, kayıtlı bağ.
- Zincir: numuneyi kimin aldığı, kime teslim ettiği, nerede saklandığı.
Dördüncüsü hukuki süreçlerde belirleyicidir. Numunenin elden ele geçişi kayıtlı değilse, karşı taraf "bu numune bizim ürünümüz değil" diyebilir ve bu iddiayı çürütmek zorlaşır.
Ön eleme numuneyi azaltır
Sahada yapılan hızlı bir değerlendirme, hangi partiden numune alınacağını belirler. Böylece numune alma titizliği az sayıda numuneye yoğunlaşır; her partiden özensiz numune almaktansa birkaç partiden kurallı numune almak daha güçlü bir dosya üretir.
Numune partiyi temsil ediyor mu
Bir numunenin geçerli sayılması, önce partiyi temsil etmesine bağlıdır. Tankın üstünden alınan yağ ile dibinden alınan yağ aynı değildir; paletin ön sırasından alınan kutu ile ortasından alınan kutu aynı koşulda beklememiştir. Temsil sorunu çözülmeden yapılan analiz, doğru bir sonucu yanlış bir partiye bağlar.
Bu yüzden numune alma noktası ve yöntemi, sonuç kadar kayda değerdir. Nereden, hangi derinlikten, kaç noktadan alındığı yazılmadığında analiz raporu tek başına bir şey kanıtlamaz.
Zincir nerede kopar
Numunenin alındığı an ile analiz edildiği an arasında geçen süre, çoğu itirazın dayanağıdır. Kap değişti mi, sıcaklık korundu mu, numune kimin elinden geçti — üçü de kayıt istemez görünür ama itiraz geldiğinde tam olarak bunlar sorulur.
- Numune kabı ve mühür numarası alındığı anda kayda geçer.
- Devir teslim, kimden kime olduğu yazılarak yapılır.
- Saklama koşulu ve süresi numuneyle birlikte taşınır.
- Şahit numune ayrılır; itiraz hâlinde ikinci analiz onun üzerinden yapılır.
Şahit numune neden ayrılır
İlk analiz itiraz edilebilir bir sonuçtur. Şahit numune ayrılmadıysa itirazı çözecek ikinci bir ölçüm imkânı da kalmaz ve tartışma iki raporun değil, iki tarafın güvenilirliği üzerine döner. Ayrılan şahit numune, bu tartışmayı teknik zeminde tutar.
Geçerli olan analiz değil, analizin dayandığı numunedir.